Nov 27, 2025 | 14:20 Müsahibələr, çıxışlar
Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Osman Sarıvəlli milli poeziyamızda özünəməxsus dəsti-xətti ilə seçilən sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı xalqın mənəviyyatını, tarixi yaddaşını və milli dəyərlərini əks etdirən güclü lirika nümunələri ilə zəngindir. Şairin poeziyasında folklor elementləri - bayatılar, atalar sözləri, dastan motivləri və xalq danışıq dili mühüm yer tutur. Bu elementlər onun şeirlərinə həm dərin məzmun, həm də bədii ahəng bəxş edir. Osman Sarıvəlli üçün folklor yalnız bir bədii vasitə deyil, həm də xalqla mənəvi bağlılığın ifadəsi, milli kimliyin qorunmasının bir yolu olmuşdur.
Osman Sarıvəllinin lirikasında folklorun bu qədər önəmli yer tutması təsadüfi deyil. Şair xalqın ruhunu, arzularını, ağrı-acılarını və qəhrəmanlıq tarixini poeziyada canlandırmaq üçün ən təsirli qaynaq kimi məhz folkloru seçmişdir. Onun şeirlərində xalq yaradıcılığına xas olan bədii təsvir vasitələri – təkrir, təşbeh, paralelizm və metaforalar tez-tez işlədilir. Bununla da, Osman Sarıvəlli sadə xalq dilini yüksək poetik ifadə vasitəsinə çevirə bilmişdir. Folklorun təsiri yalnız poetik forma ilə məhdudlaşmır, həm də şeirlərin ideya məzmununda, qəhrəmanların təqdimində və vətənpərvərlik ruhunun aşılanmasında özünü göstərir. Beləliklə, Osman Sarıvəlli poeziyasında folklor təkcə estetik gözəllik yaratmaq üçün deyil, həm də xalqın düşüncə tərzini, tarixi yaddaşını və milli kimliyini ifadə etmək üçün güclü vasitə kimi çıxış edir. Bu cəhətlər onun lirikasını həm zənginləşdirir, həm də onu oxucular üçün daha doğma və təsirli edir.
Osman Sarıvəlli Azərbaycan ədəbiyyatında xalq ruhuna bağlı, milli dəyərlərə söykənən poeziyanın görkəmli nümayəndələrindən biridir. Onun yaradıcılığı xalqın düşüncə tərzini, mənəviyyatını, həyat tərzini əks etdirən ünsürlərlə zəngindir. Bu ünsürlər içərisində atalar sözləri xüsusi yer tutur.
Atalar sözləri və xalq hikmətləri Osman Sarıvəllinin poeziyasına fəlsəfi dərinlik bəxş edir. O, xalqın əsrlər boyu topladığı təcrübəni və həyat müşahidələrini poetik şəkildə ifadə edərək oxucunun düşüncəsinə təsir göstərir. Dastan və nağıl motivləri isə şairin qəhrəmanlıq, vətənpərvərlik və mübarizlik ruhunu ifadə etdiyi şeirlərdə daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpır.
Osman Sarıvəllinin “El gücü-sel gücü” şeirində atalar sözlərinə bu misralarla müraciət etməsi şairin xalq müdrikliyinə və birgə gücünə olan inamını ifadə edir. Gəlin bu misraları atalar sözləri kontekstində qısa təhlil edək:
Baxıram sahildən daşlı döşlərə
Yayılıb əlləri belli adamlar.
El gücü-sel gücü demiş, atalar,
Bu müdrik məsələdə böyük məna var...
Bu bənddə Osman Sarıvəlli xalqın birliyini, əməksevərliyini və gücünü tərənnüm edir. “El gücü – sel gücü” atalar sözü xalq arasında birliyin, birgə əmək və həmrəyliyin qüdrətli nəticələr verdiyini ifadə etmək üçün işlənir. Şair bu xalq müdrikliyindən ilham alaraq onu şeirin əsas ideyasına çevirir. Osman Sarıvəlli bu bənddə atalar sözünü yalnız bir deyim kimi deyil, xalqın həyat fəlsəfəsinin poetik təzahürü kimi təqdim edir.
Osman Sarıvəlli tez-tez xalq deyimləri və atalar sözlərindən istifadə edir. Bu isə şeirlərin həm mənəvi yükünü artırır, həm də onları xalq müdrikliyi ilə zənginləşdirir. Sarıvəllinin dilindəki bu xüsusiyyətlər onu digər müasir şairlərdən fərqləndirərək onun poeziyasını həm anlaşıqlı, həm də milli ruhla yoğrulmuş bir sənət nümunəsinə çevirir.
Osman Sarıvəllinin “Binam öz yuvamın yurduna düşdü” adlı şeirindən verdiyiniz bu parçada müəllif xalq müdrikliyindən, yəni atalar sözlərindən ilhamlanaraq müəyyən fikirləri poeziya dili ilə ifadə edir:
...Deyən düz demişdir -yaxşılıq itməz!-
Bir gün itən qızıl tapılacaqdır!
Ürək-dirək vermək heç də az iş deyil,
Adama dar gündə böyük dayaqdır.
“Yaxşılıq itməz” və “Bir gün itən qızıl tapılacaq” kimi ifadələr Azərbaycan xalq ədəbiyyatında tez-tez rast gəlinən atalar sözlərini və ya onların ruhunu daşıyan deyimləri xatırladır.
Bu misralarda yaxşılığın unudulmadığı, gec-tez qarşılıq tapacağı fikri önə çıxır. Bu, xalq hikmətindəki “yaxşılığa yaxşılıq, pisliyə pislik” prinsipi ilə səsləşir. Şair vurğulayır ki, ürək-dirək vermək, yəni birinə mənəvi dəstək olmaq, xüsusilə dar gündə – çətin anlarda – çox dəyərli bir hərəkətdir. Bu da atalar sözlərindəki “Dost dar gündə tanınar” ideyasına uyğun gəlir.
Bu parçadan göründüyü kimi, Osman Sarıvəlli xalq hikmətinə söykənərək, oxucuya insani dəyərləri, yaxşılığın unudulmamasını və çətin günlərdə mənəvi dəstəyin önəmini çatdırır. Atalar sözlərinin təsiri ilə şeirə xalq ruhu, doğmalıq və etibarlılıq qatılır.
Osman Sarıvəllinin şeirlərində folklorun yalnız bədii bir element kimi deyil, həm də ideoloji bir güc kimi yer alması, onu milli şüurun möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm bir sənətkar olduğunu göstərir. O, folkloru həm bir mədəniyyət mirası olaraq qoruyur, həm də müasir dövrün sosial və siyasi problemləri ilə əlaqələndirərək, onu müasir oxucuya uyğunlaşdırır. Şairin bu cür yanaşması, folklorun zamanla necə təzələnə biləcəyini və xalqın mədəniyyətinin necə qorunması lazım olduğunu göstərir. O. Sarıvəllinin poeziyasında folklor, həm də məhdudiyyətləri aşaraq milli kimliyi və mədəniyyəti təmsil edən bir vasitə olaraq istifadə edilir. Onun şeirlərindəki qəhrəmanlıq, sevgi, azadlıq və xalq mübarizəsi motivləri, müasir dövrün çağırışlarına cavab verən, eyni zamanda xalqın keçmişindəki ideallar ilə sıx əlaqə qurur. Şairin yaratdığı simvollar, oxucunun milli dəyərlərə və mədəni irsə bağlılığını gücləndirir.
Osman Sarıvəlli folkloru yalnız bir ilham mənbəyi kimi deyil, həm də xalqın ruhunu yaşadan və onu müasir dövrə uyğun şəkildə təqdim edən bir vasitə kimi istifadə edir. Onun poeziyasında folklor həm dərin bir mədəni irs, həm də müasir həyatın bir təzahürü kimi yer alır. Bu, Sarıvəllinin əsərlərinin həm zamanın tələblərinə cavab verdiyini, həm də xalqın keçmişinə, ənənələrinə sadiq qaldığını göstərən mühüm bir xüsusiyyətdir. Osman Sarıvəllinin şeirlərində folklor motivləri yalnız ənənəvi təmsilləri deyil, həm də gündəlik həyatın real problemlərini əks etdirən simvolları ehtiva edir. Şairin əsərlərində işlədilən xalq nağılları, bayatılar, atalar sözləri sadə xalq təfəkkürünü ifadə etməkdən daha çox, xalqın üzləşdiyi sosial, iqtisadi və mədəni məsələləri günümüzün dilində təhlil etməyə yönəlir. Şair bu folklor motivləri vasitəsilə həm də sosial ədalət, təhsil, insan hüquqları və bərabərlik kimi mövzulara toxunur.
Osman Sarıvəllinin “Taxıl biçini” şeirindən verdiyiniz bu bənddə xalq atalar sözləri ilə ifadə olunan əmək, zəhmət, dolanışıq kimi mövzular ön plana çəkilir. Bu misralar sadə dildə yazılsa da, arxasında xalq müdrikliyinə söykənən dərin mənalar dayanır. Gəlin onları atalar sözləri ilə əlaqələndirərək təhlil edək:
Hər kim yayda işləməz
Qış günləri ac qalar.
İşləməyən dişləməz,
Çörəyə möhtac qalar
Xalq atalar sözündə buna bənzər ifadələr var: “Əmək elə, ruzin gələr”, “Əli işləyən, ağzı yeyər.”
Osman Sarıvəllinin şeirlərində atalar sözləri əhəmiyyətli yer tutur. Atalar sözləri ilə işləmək, Sarıvəllinin şeirlərində müdrikliyi, həyat fəlsəfəsini və əxlaqi dəyərləri çatdırmağa kömək edir. Bu sözlər, çox zaman hər bir misranın altına yerləşdirilmiş dərin mənalarla, şairin müasir insanın həyatında qarşılaşdığı dilemmaları və təzadları vurğulamasına imkan verir.
Atalar sözləri folklorun dilindəki müdrikliyini daşıyır. O. Sarıvəlli bu cür müdrik ifadələrdən bədii təsvirlərində istifadə edir, onu müasir problemlərlə əlaqələndirir. Osman Sarıvəllinin “Şənlik mahnısı” şeirinin bu bəndində həyatın müxtəlif anlarını və zamanın insana təsirini folklor ruhunda, lakin bədii-poetik dillə ifadə etdiyini görürük.
Gün var ki, heç yada salmağa dəyməz,
Gün var ki, ağ günə çıxarar bizi.
Gün var ki, günlərin düşür önünə,
Bir qızıl sabaha aparır bizi
“Ağ gün”, “qara gün”, “qızıl sabah” kimi ifadələr xalq ədəbiyyatında, atalar sözlərində və deyimlərdə tez-tez işlədilən məcazlardır. O. Sarıvəlli bu ifadələri müasir poeziyada işlədərək həm xalq dilinə bağlılığını, həm də ictimai-mənəvi düşüncəsini göstərir. O. Sarıvəlli zamanın insan həyatındakı müxtəlif çalarlarını — boş, dəyərli və ümid dolu anlarını poetik şəkildə təqdim edir. Xalq müdrikliyi ilə poetik təfəkkürün vəhdəti onun lirikasının əsas cəhətlərindəndir.
Osman Sarıvəllinin “Pəncərə” şeirindən götürülmüş bu bənd onun folklora — xüsusən atalar sözlərinə olan münasibətini, bu dəyərləri poetik dünyagörüşündə əsas qaynaq kimi qəbul etdiyini açıq şəkildə göstərir.
Dünya pənəcərədir, demiş atalar
Şair də başladı dağdan, dərədən.
Yaşadı yetmiş il, nəhayət, bir gün,
O da baxıb getdi bu pəncərədən
Birinci misra – “Dünya pəncərədir, demiş atalar” – birbaşa atalar sözünə istinaddır. Burada həyatın, dünyanın keçiciliyi, insanın bu dünyada müvəqqəti olması təsvir olunur.
“Dünya pəncərədir” deyimi, əslində, xalq müdrikliyinin fəlsəfi ifadəsidir: dünya ötəri görünən, baxıb keçilən bir yerdir. İnsan bu “pəncərədən” baxar, görər və bir gün onu tərk edər.
Bu bənddə Osman Sarıvəlli atalar sözünü yalnız sitat kimi yox, düşüncəsinin mərkəzinə qoyaraq, onun fəlsəfi dərinliyindən yararlanır. O, göstərir ki, folklor təkcə keçmişin izləri deyil, həm də müasir insanın mənəvi dayaq nöqtəsidir.
Müəllifin “Bir dəstə çiçək” şeirində isə atalar sözləri bu fomada öz təzahürünü tapıb:
Unutmaz yaxşılığı dostlar,
Unutmaram
Ömrüm boyu mən də
Şair burada dostluqda edilən yaxşılığın unudulmaz olduğunu bildirmək istəyir.
“Göydən iynə atsan düşməz yerə”, “Gənəşəkli don gen olar”, “Adamın ayağından dəyir soyuq başına” kimi misralar da müəllifin lirikasında atalar sözü və məsəllərdən məharətlə istifadə etməsinin bariz nümunəsi kimi göstərilə bilər.
Beləliklə, Osman Sarıvəlli həm böyük bir şair, həm də folklorun poeziyadakı davamlılığını təmin edən sənətkar kimi ədəbiyyat tariximizdə mühüm yer tutur. Onun yaradıcılığı bir daha sübut edir ki, folklor təkcə keçmişin deyil, həm də müasirliyin və gələcəyin bədii ifadəsi ola bilər. Osman Sarıvəlli Azərbaycan poeziyasının milli köklərlə dünya görüşü arasında harmonik bir əlaqə yaratmasına nail olmuş sənətkar kimi yaddaşlarda qalır.
Osman Sarıvəllinin lirikasında atalar sözləri sadəcə bədii bəzək kimi deyil, xalqın mənəvi dünyasını, tarixi təcrübəsini və həyat fəlsəfəsini ifadə edən əsas vasitə kimi çıxış edir. Şair xalqın qədim müdrikliyinə söykənərək, bu zəngin folklor elementlərini müasir poeziya dili ilə ustalıqla birləşdirir. Onun şeirlərində atalar sözləri insanlara dərs vermək, əxlaqi dəyərləri yaşatmaq və ictimai-əxlaqi məsələləri işıqlandırmaq üçün istifadə olunur. Osman Sarıvəlli xalqın düşüncə tərzini və mənəvi irsini qoruyub inkişaf etdirərək, onun zənginliyini çağdaş oxucuya çatdırır. Bu cəhət onun yaradıcılığını həm folklor, həm də müasir Azərbaycan ədəbiyyatı kontekstində xüsusi və dəyərli edir. Ümumiyyətlə, Osman Sarıvəllinin lirikasında atalar sözləri xalqın keçmişindən gələn səs kimi yaşamaqda və gələcək nəsillərə yol göstərməkdə davam edir.
Günay ORUCZADƏ, AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnsti
