Nov 17, 2025 | 11:43 Müsahibələr, çıxışlar
Azərbaycan sənətşünaslıq elminin inkişafında davamlı fəaliyyəti ilə seçilən, milli incəsənətimizin nəzəri və tarixi aspektlərinin tədqiqinə dəyərli töhfələr vermiş tanınmış alim, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun elm və innovasiyalar üzrə direktor müavini Xəzər Zeynalovun 2025-ci ilin noyabr ayının 4-də 60 illik yubileyi tamam olur.
Xəzər Zeynalov həm zəngin elmi-tədqiqat fəaliyyəti, həm də bir elm təşkilatçısı və pedaqoq kimi respublikamızın elmi-mədəni mühitində hörmət qazanmışdır. Onun araşdırmaları Azərbaycan təsviri sənətinin müxtəlif dövrlərini, xüsusilə də mədəni əlaqələr və milli bədii irsin az öyrənilmiş səhifələrini əhatə etməsi ilə səciyyəvidir.
AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun rəhbərliyi, başda institutun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü, elmlər doktoru, professor Ərtegin Salamzadə olmaqla, bütün əməkdaşlar dəyərli alimimizi bu əlamətdar yubiley münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edir, ona cansağlığı və elmi yaradıcılığında yeni uğurlar arzulayır. Bu münasibətlə, Xəzər Zeynalovun elmi yaradıcılıq yoluna nəzər salan bu sənətşünaslıq araşdırmasını oxucularımıza təqdim edirik.
Müasir Azərbaycan sənətşünaslıq məktəbi milli incəsənətin tarixini, nəzəri problemlərini və dünya mədəniyyəti kontekstində yerini araşdıran bir sıra dəyərli alimlərin fəaliyyəti ilə zəngindir. Bu tədqiqatçılar sırasında sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Xəzər Atif oğlu Zeynalov xüsusi yer tutur. Uzun illərini həm pedaqoji fəaliyyətə, həm də elmi tədqiqatlara həsr edən X. Zeynalov, hazırda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini kimi məsul vəzifədə çalışaraq, elm təşkilatçısı kimi də mühüm işlər görür.
Xəzər Zeynalovun bir sənətşünas kimi formalaşması Azərbaycanın zəngin bədii təhsil ənənələri ilə bağlıdır. O, ali təhsilini Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda (indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) almışdır. Elmi fəaliyyətə olan marağı onu AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aspiranturasına gətirmiş, burada sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır.
Onun yaradıcılıq yolunu iki əsas – pedaqoji və elmi-tədqiqat – istiqamətdə nəzərdən keçirmək olar:
Pedaqoji fəaliyyət: X.Zeynalov uzun müddət Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində və Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasında dosent kimi çalışaraq gənc sənətşünas və sənətkar kadrların hazırlanmasında mühüm rol oynamışdır. Onun pedaqoji fəaliyyəti təsviri sənət tarixi və nəzəriyyəsi fənlərinin tədrisi ilə bağlı olmuşdur. Hazırda Xəzər Universitetində pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir.
Elmi-tədqiqat və inzibati fəaliyyət: Elmi karyerasının böyük hissəsi AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu ilə bağlıdır. Burada o, kiçik elmi işçidən başlayaraq elmi katib, elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifələrinə qədər yüksəlmişdir. Bu fəaliyyət onun təkcə bir tədqiqatçı kimi deyil, həm də Azərbaycan sənətşünaslıq elminin təşkilatçısı kimi rolunu göstərir.
Elmi yaradıcılığın xüsusiyyətləri və əsas tədqiqat istiqamətləri. Xəzər Zeynalovun elmi yaradıcılığı (elmi məqalələri və tədqiqatları) Azərbaycan təsviri sənətinin müxtəlif, çox vaxt az araşdırılmış sahələrini əhatə edir. Onun sənətşünaslıq üslubu dərin tarixi kontekstual yanaşma, komparativ (müqayisəli) təhlil və sənət əsərlərinin bədii-estetik xüsusiyyətlərinin dəqiq analizi ilə səciyyələnir.
Onun elmi maraq dairəsini aşağıdakı əsas istiqamətlər üzrə qruplaşdırmaq olar:
1. Azərbaycan-Rusiya mədəni və bədii əlaqələri:
X.Zeynalovun tədqiqatlarının mühüm bir hissəsi Azərbaycan mövzusunun rus rəssamlarının yaradıcılığında təcəssümünə həsr olunmuşdur. O, Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda (xüsusilə tarixi İrəvan və Şuşa şəhərlərində) olmuş rus rəssamlarının (məsələn, Q. Sergeyev, K. P. Beqqrov) əsərlərini təhlil edərək, bu əsərlərin təkcə bədii dəyərini deyil, həm də tarixi-sənədli əhəmiyyətini araşdırmışdır. Bu tədqiqatlar Azərbaycan incəsənətinin beynəlxalq əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
2. Milli incəsənət tarixinin aktual səhifələri:
Alimin yaradıcılığında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (ADR) dövrü incəsənətinin tədqiqi xüsusi yer tutur. Sovet dövründə kölgədə qalmış bu qısa, lakin mühüm mərhələnin (1918-1920) sənət proseslərini, o dövrdə fəaliyyət göstərən rəssamların yaradıcılığını (məsələn, Əli bəy Hüseynzadə) və bədii həyatını araşdıran məqalələri müasir sənətşünaslıq üçün dəyərli mənbədir.
3. Memarlıq və təsviri sənətin qarşılıqlı əlaqəsi (sintezi):
Memarlıq və İncəsənət İnstitutunda çalışması onun elmi maraqlarına da təsirsiz ötüşməmişdir. O, memarlıq abidələrinin bədii tərtibatı, memarlıq obrazlarının təsviri sənətdə (məsələn, portretlərdə memarlıq fonunun təhlili) əksi kimi mürəkkəb sintetik problemləri araşdırır.
4. Müasir Azərbaycan rəssamlarının yaradıcılığı:
X. Zeynalov klassik irslə yanaşı, müasir bədii prosesləri də fəal şəkildə izləyir və təhlil edir. Onun müasir Azərbaycan rəssamlarının (məsələn, rəssam Əli İsmayıl) yaradıcılığına həsr etdiyi məqalələr diqqəti cəlb edir. Bu məqalələrdə o, rəssamların dəst-xəttini, mövzu dairəsini, xüsusilə də Qərbi Azərbaycan kimi tarixi-milli mövzuların mənzərə janrında təcəssümünü elmi-nəzəri baxımdan təhlil edir.
5. Heykəltəraşlıq və ictimai-siyasi mövzular:
Onun tədqiqatlarında Azərbaycan heykəltəraşlığının inkişaf yolları, eləcə də ictimai-siyasi mövzuların, xüsusilə görkəmli tarixi şəxsiyyətlərin (məsələn, Ulu öndər Heydər Əliyev obrazının) təsviri sənətdə təcəssümü məsələləri də əhəmiyyətli yer tutur.
Xəzər Zeynalovun elmi yaradıcılığı, Azərbaycan sənətşünaslığının həm klassik, həm də müasir dövrlərini əhatə edən çoxşaxəli tədqiqat fəaliyyəti kimi səciyyələndirilə bilər. O, bir tədqiqatçı alim kimi, milli incəsənət tarixinin az öyrənilmiş səhifələrini (məsələn, ADR dövrü sənəti, rus rəssamlarının gözü ilə Azərbaycan) elmi dövriyyəyə gətirir. Eyni zamanda, bir elm təşkilatçısı və pedaqoq kimi, o, Azərbaycan sənətşünaslıq elminin davamlı inkişafına və yeni nəsil tədqiqatçıların yetişməsinə mühüm töhfələr verir. Onun elmi məqalələri Azərbaycan incəsənətinin tarixi və nəzəriyyəsi ilə məşğul olan mütəxəssislər üçün dəyərli mənbə rolunu oynayır.
Elm aləmində 60 yaş həm dərin təcrübənin, həm də yaradıcılığın ən məhsuldar dövrünün göstəricisidir. Dəyərli alim və gözəl ziyalı Xəzər Zeynalovu bu şərəfli yubiley münasibətilə bir daha təbrik edir, ona tükənməz enerji, möhkəm cansağlığı, Azərbaycan elminin tərəqqisi naminə apardığı çoxşaxəli elmi-təşkilati fəaliyyətində yeni-yeni uğurlar arzulayırıq. Əminik ki, Xəzər müəllim hələ uzun illər öz dəyərli tədqiqatları ilə milli sənətşünaslıq xəzinəmizi zənginləşdirəcəkdir.
Ramil QULİYEV, AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun elmi katibi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru
www.science.gov.az
